انواع مرخصی در قانون کار ۱۴۰۵

قانون کار برای مرخصی استحقاقی، استعلاجی، ازدواج و فوت، بدون حقوق، حج و چند مورد دیگه مقررات مشخصی داره. بعضی مرخصی‌ها هم مثل زایمان و شیردهی علاوه بر قانون کار، تحت تأثیر قوانین و مقررات دیگه‌ای هستن. هر کدوم از این مرخصی‌ها مدت و ماده‌ی قانونی خودش رو داره که پایین‌تر یکی‌یکی می‌گیم. آخر مقاله هم مانده مرخصی رو با عدد حساب می‌کنیم.

مرخصی دقیقاً یعنی چی و قانون کار شامل حال کیا می‌شه؟

مرخصی یعنی چند روز یا چند ساعت سر کار نمیای، ولی قرارداد کارت سر جاشه. بعضی مرخصی‌ها حقوق داره، بعضیا نه. بعضی‌ها هم از سهم سالانه‌ت کم می‌شن و بعضی جدا حساب می‌شن. بیشتر سردرگمی‌ها هم از همین تفاوت‌هاست.

قانون کار برای کسی اجرا می‌شه که با قرارداد، چه دائم و چه موقت، کارمعین یا فصلی، برای کارفرما کار می‌کنه. کارمندای رسمی دولت قانون استخدام خودشونو دارن. این مقاله درباره‌ی بخش خصوصی و قرارداد کاره.

انواع مرخصی در قانون کار ۱۴۰۵ (جدول خلاصه: نوع، مدت، ماده، با حقوق یا بدون)

جدول مرخصی کارگران رو یه‌جا ببین:

مرخصی استحقاقی (سالانه)؛ هر ماه چقدر طلب داری؟

طبق ماده ۶۴، به ازای هر سال کار ۳۰ روز مرخصی با حقوق داری و تعطیل رسمی کشور توی این یک ماه حساب نمی‌شه.. اگه ماهانه حسابش کنی، هر ماه کار حدود ۲٫۵ روز به حسابت میاد. اسم «استحقاقی» هم از همین‌جاست؛ حق توئه و لطف کارفرما نیست. زمان استفاده‌ش هم با هم هماهنگ می‌کنین.

۲۶ روز یا ۳۰ روز؟ فرق این دو تا رو بدون

قانون می‌گه یه ماه با احتساب چهار جمعه. یعنی اون ۳۰ روز تقویمیه که ۴ تاش جمعه‌ست و جمعه هم از قبل تعطیل با حقوقه (ماده ۶۲). بنابراین سهم واقعی تو از روزهای کاری ۲۶ روزه.

پس اگه کارفرما ۳۰ روز کاری از مرخصی‌ت کم کنه، عملاً حقتو کمتر حساب کرده.

مرخصی ۵ هفته‌ای مشاغل سخت و زیان‌آور

کار سخت و زیان‌آور پنج هفته مرخصی داره. ماده ۶۵ گفته حتی‌الامکان دو نوبت استفاده بشه، آخر هر شش ماه.. البته منظور هر کاری که خسته‌کننده باشه نیست؛ فقط شغل‌هایی که رسماً تو فهرست مشاغل سخت و زیان‌آور قرار گرفتن شامل این حکم می‌شن

تکلیف مرخصی کارگر فصلی و نیمه‌وقت

کسی که کمتر از یه سال کار کرده یا فصلیه، به نسبت مدت کارش مرخصی داره. شیش ماه کار یعنی ۱۳ روز کاری. برای نیمه‌وقت‌ها هم سهم مرخصی به نسبت ساعت کار محاسبه می‌شه. موقت بودن قرارداد هم این حق رو از کسی نمی‌گیره.

مرخصی استفاده‌نشده؛ ذخیره، انتقال و بازخرید

طبق ماده ۶۶، هر سال حداکثر ۹ روز از مرخصی نرفته‌ت می‌تونه ذخیره بشه و بره برای سال بعد. بیشتر از این مقدار رو نمی‌شه نگه داشت؛ پس بهتره مرخصی‌هاتو نذاری برای آخر سال.

پایان قرارداد، بازنشستگی، ازکارافتادگی کلی، تعطیلی کارگاه یا فوت، مطالبات مرخصی استحقاقی باید پرداخت بشه و اون سقف ۹ روز دیگه جلوی کل مانده رو نمی‌گیره. اینکه این روزها با چه مزدی به پول تبدیل می‌شن رو توی مقاله بازخرید مرخصی حساب کردیم.

مرخصی استعلاجی؛ وقتی بیماری مجبورت می‌کنه استراحت کنی

مرخصی استعلاجی با گواهی پزشک گرفته می‌شه. استراحت‌های کمتر از ۷ روز که جمعاً تو سال از ۱۵ روز رد نشه، با تأیید پزشک معالج کافیه. بیشتر از اون باید پزشک معتمد تأمین اجتماعی تأیید کنه.

پرداخت حقوقش با کارفرما نیست. تأمین اجتماعی غرامت دستمزد می‌ده و اگه بستری نشی، از روز چهارم. مبلغش هم بین نصف تا سه‌چهارم آخرین دستمزد بیمه‌شده‌ست و به متأهل بودن و نوع درمان بستگی داره. طبق ماده ۷۴، این مدت جزو سابقه کار و بازنشستگی حساب می‌شه و از سهم استحقاقی هم کم نمی‌شه.

مرخصی ساعتی و تبدیل ساعت به روز

مرخصی ساعتی از همون سهم استحقاقی کم می‌شه. ساعت‌ها رو جمع می‌کنن و هر ۷ ساعت و ۲۰ دقیقه یه روز حساب می‌شه؛ چون روز کاری قانونی از تقسیم ۴۴ ساعت به ۶ روز درمیاد.

مثلاً چهار بار ۴ ساعت مرخصی گرفتی؟ می‌شه ۱۶ ساعت؛ یعنی ۲ روز و ۱ ساعت و ۲۰ دقیقه.

بعضی جاها هر مرخصی بالای ۴ ساعت رو یه روز کامل می‌نویسن، در حالی که این روش مبنای قانونی نداره و باید ساعت‌ها در محاسبه مرخصی در نظر گرفته بشن.

مرخصی ازدواج و فوت اقوام درجه یک (ماده ۷۳)

ماده ۷۳ برای ازدواج دائم خودت ۳ روز مرخصی با حقوق می‌ده. برای فوت همسر، پدر، مادر یا فرزند هم ۳ روز. این روزها از ۲۶ روز استحقاقی جدا حساب می‌شه. ذخیره هم نمی‌شه؛ مال همون روزهای اطراف واقعه‌ست.

برادر، خواهر، پدربزرگ و پدر و مادرِ همسر تو متن ماده نیستن. کارگاه براشون روز جدا نداده باشه، از همون ۲۶ روز می‌ره.

مرخصی زایمان و تولد فرزند

مرخصی زایمان از ۹۰ روز به ۹ ماه رسیده و برای دوقلو یا بیشتر ۱۲ ماهه. حداکثر ۲ ماهش رو می‌تونی قبل از تولد بگیری و مابقی باید بعد از زایمان باشه.

حقوق این دوره رو تأمین اجتماعی می‌ده، به شرط داشتن سابقه‌ی بیمه‌ی کافی و کار نکردن جای دیگه تو این مدت. پدرها هم ۱۴ روز مرخصی با حقوق دارن.

مرخصی پاس شیر؛ نیم‌ساعت استراحت مادر شاغل

تا پایان دو سالگی کودک، بعد از هر سه ساعت کار، نیم ساعت فرصت شیردادنه. ماده ۷۸ این نیم‌ساعت رو جزو ساعت کار حساب کرده. از استحقاقی کم نمی‌شه و مرخصی ساعتی هم نیست. کارفرما نمی‌تونه به‌جاش آخر وقت برات مرخصی ساعتی بزنه.

مرخصی بدون حقوق؛ شرایط و سرنوشت بیمه تو این مدت

این مرخصی با توافق کارفرما گرفته می‌شه. قرارداد تا دوسال تعلیق می‌شه و فسخ نمی‌شه. حقوق نمی‌گیری، حق بیمه هم برات ردیف نمی‌شه و در نتیجه این ماه‌ها به سابقه‌ی بیمه‌ات اضافه نمی‌شه.

مرخصی حج، یه بار تو کل دوران کار (ماده ۶۷)

ماده ۶۷ می‌گه هر کارگر تو تمام دوران کارش فقط یه بار، برای حج واجب، تا یک ماه مرخصی داره. این یک ماه از موجودی استحقاقی برمی‌داره یا بدون حقوق می‌شه. بار دوم این ماده دیگه شامل حالت نمی‌شه. عمره رو با حج واجب یکی نگیر.

مرخصی تحصیلی و ادامه تحصیل بدون فسخ قرارداد

قانون کار مرخصی تحصیلی رو جدا تعریف نکرده. تو عمل، با توافق کارفرما و معمولاً به شکل مرخصی بدون حقوق یا ترکیب با استحقاقی انجام می‌شه.

اگه قراره برای ادامه تحصیل مرخصی بگیری، توافق رو کتبی بنویس و تاریخ برگشتت به کار رو هم توش بیار. مزد و بیمه توی این مدت، مثل مرخصی بدون حقوق، خودبه‌خود ادامه پیدا نمی‌کنه.

مرخصی بین تعطیلی

فرض کن شنبه‌ای بین یه جمعه و یه یکشنبه‌ی تعطیل رسمی گیر کرده. به اون روز بین‌تعطیلی می‌گن.

اگه کارفرما کارگاه رو ببنده و تو هم کاری نکنی، با توافق می‌تونین اون روز رو از استحقاقی کم کنین. بدون توافق، کم کردن یک‌طرفه‌ش می‌تونه باعث اختلاف بشه.

ارفاقی، اقماری و اجباری؛ سه مرخصی‌ای که اسمشون تو قانون کار نیست

ارفاقی یعنی کارفرما بیشتر از چیزی که قانون گفته بهت مرخصی بده؛ مثلاً مرخصی تولد. شرایطش هم معمولاً تو قرارداد یا آیین‌نامه‌ی شرکت مشخص می‌شه.

اقماری بیشتر برای کارگرای مناطق دورافتاده‌ست که مثلاً ۱۴ روز کار و ۱۴ روز استراحت دارن.

اجباری هم وقتیه که کارفرما کارگاه رو برای تعمیرات یا کم‌کاری می‌بنده و کارگر رو مرخصی می‌فرسته. کم کردن این مدت از مرخصی استحقاقی، بدون اینکه مبنای قانونی یا توافقی داشته باشه، می‌تونه مشکل‌ساز بشه.

مانده مرخصی رو چطور حساب کنیم؟ فرمول + مثال عددی

سهم هر ماه در روز کاری برابره با:

۲۶ ÷ ۱۲ = ۲٫۱۶۷ روز

پس فرمول کلی اینه:

مانده مرخصی = (ماه‌های کارکرد × ۲٫۱۶۷) − (روزهای مرخصی رفته + ساعتی‌های تبدیل‌شده به روز)

برای یه سال کامل می‌شه ۲۶ روز. مثلاً ۱۲ روز رفتی؟ ۱۴ روز برات می‌مونه.

مرخصی‌های ساعتی رو هم قبل از جایگذاری در فرمول، به روز تبدیل کن. برای این کار مجموع ساعت‌ها رو بر ۷٫۳۳ تقسیم می‌کنی.

مثال محاسبه برای کارکرد کمتر از یک سال

کارمندی که ۹ ماهه تو یه شرکت کار می‌کنه. ۶ روز کامل مرخصی رفته و مرخصی ساعتی‌هاش جمعاً ۱۴ ساعت و ۴۰ دقیقه شده.

1. سهم ۹ ماه: ۹ × ۲٫۱۶۷ = ۱۹٫۵ روز
2. ساعتی‌ها: ۱۴:۴۰ ÷ ۷:۲۰ = ۲ روز
3. مصرف‌شده: ۶ + ۲ = ۸ روز
4. مانده: ۱۹٫۵ − ۸ = ۱۱٫۵ روز

قرارداد همین الان تموم بشه، این ۱۱٫۵ روز ضربدر حق‌السعی روزانه‌ی کارمند بازخرید می‌شه. ارزش ریالی هر روز رو می‌خوای؟ پایه‌ی حقوق اداره کار ۱۴۰۵ رو ببین.

اگه تعطیل رسمی یا جمعه وسط مرخصی افتاد

فرض کن شنبه تا پنجشنبه کار می‌کنی و از شنبه تا شنبه‌ی بعدش مرخصی گرفتی. ۸ روز تقویمیه، ولی جمعه کم نمی‌شه و ۷ روز از مرخصی‌ت کسر می‌شه.

حالا اگه وسط اون هفته یه تعطیل رسمی هم باشه، یک روز دیگه هم از مرخصی کم نمی‌شه و در نهایت ۶ روز از سهمت کم می‌شه.

درخواست مرخصی رو چطور بنویسیم؟ (نمونه فرم)

مدیریت محترم شرکت …

اینجانب … با سمت … درخواست … روز مرخصی (استحقاقی / ساعتی / ازدواج / …) از تاریخ … تا تاریخ … را دارم. مانده مرخصی بنده طبق سوابق … روز است.

شماره تماس در ایام مرخصی: …

تاریخ و امضا

نوع مرخصی و تاریخ شروع و پایان رو شفاف بنویس. یه نسخه هم برای خودت نگه دار که اگه بعداً اختلافی پیش اومد، مدرکش رو داشته باشی.

اشتباهای رایج کارفرما و کارگر تو مرخصی

1. جمعه و تعطیل رسمی رو از ۲۶ روز کم می‌کنن.
2. هر ماه ۲.۵ روز کاری طلب می‌نویسن و جمعه وسط مرخصی رو هم جدا کم می‌کنن.
3. استعلاجی تاییدشده رو می‌ریزن داخل استحقاقی.
4. بیشتر از ۹ روز رو سال به سال ذخیره می‌کنن و سر تسویه یاد ماده ۶۶ می‌افتن.
5. پاس شیر رو مرخصی ساعتی می‌زنن.
6. مرخصی بدون امضا رو غیبت می‌کنن و پرونده رو می‌برن سمت ترک کار.
7. کسر مرخصی ازدواج و فوت از ۲۶ روز
8. هر مرخصی ساعتی بالای ۴ ساعت = یک روز

ساعت اضافه‌کاری و مرخصی ساعتی دو حساب جدا دارن. نحوه‌ی محاسبه اضافه کاری ۱۴۰۵ رو جدا بررسی کن و بدون توافق کتبی تهاترشون نکن.

مدیریت مرخصی کارکنان با نرم‌افزار حضور و غیاب و حقوق و دستمزد

تو شرکت کوچیک اکسل جواب می‌ده. وقتی ساعتی‌ها، شیفت‌ها، تعطیلی‌های وسط مرخصی و ذخیره‌ی ۹ روزه قاطی می‌شن، دستی نگه داشتنش دیگه خیلی بی‌دردسر نیست.

نرم افزار حضور و غیاب ورود و خروج و مرخصی ساعتی رو ثبت می‌کنه و مانده‌ی هر نفر رو خودش حساب می‌کنه. وقتی به نرم افزار حقوق و دستمزد وصل باشه، مرخصی بدون حقوق و بازخرید مستقیم می‌ره تو فیش.

اگه می‌خوای فرمول‌ها رو هم دقیق‌تر بدونی،ما یه مقاله نوشتیم که فکر می‌کنم جواب خیلی سوالاتت رو بده پس مطلب فرمول محاسبه حقوق و دستمزد رو ببین.

جمع‌بندی

مرخصی استحقاقی ۲۶ روز کاریه که با ۴ جمعه می‌شه ۳۰ روز، و برای مشاغل سخت ۵ هفته در نظر گرفته شده. ازدواج و فوت هم هر کدوم ۳ روز مرخصی با حقوق دارن و از اون ۲۶ روز کم نمی‌شن.

زایمان ۹ ماهه، پاس شیر تا دو سالگی کودکه، حج هم یه بار تو کل دوران کار و استعلاجی با گواهی پزشک و غرامت تأمین اجتماعی انجام می‌شه.

برای مانده‌ی مرخصی هم می‌تونی ماه‌های کارکرد رو در ۲٫۱۶۷ ضرب کنی و مرخصی‌های استفاده‌شده رو ازش کم کنی.

سوالات متداول

کارگر سالی چند روز مرخصی داره؟

۲۶ روز کاری که با ۴ جمعه می‌شه ۳۰ روز. مشاغل سخت و زیان‌آور ۵ هفته.

مرخصی ازدواج و فوت از ۲۶ روز کم می‌شه؟

نه، ماده ۷۳ جدا حسابشون می‌کنه.

کارفرما می‌تونه مرخصی استحقاقی رو قبول نکنه؟

زمان استفاده با توافقه و کارفرما می‌تونه جابه‌جاش کنه. ولی اینکه کلاً حق استفاده از مرخصی رو نادیده بگیره، موضوع فرق می‌کنه.

مرخصی بدون حقوق بیمه داره؟

نه، تو این مدت حق بیمه‌ای پرداخت نمی‌شه و سابقه‌ی بیمه‌ای هم اضافه نمی‌شه.

پدرها هم مرخصی زایمان دارن؟

بله، ۱۴ روز با حقوق.